در دل کویر ایران، جایی که آفتاب بر شن‌ها می‌تابد و باد، رازهای کهن را زمزمه می‌کند، سنگی از دل زمین سر بر می‌آورد که رنگش را از آسمان به عاریت گرفته است. فیروزه، نگینی که هزاران سال است زینت‌بخش تاج‌ها، انگشترها و دل‌هاست. این گوهر ارزشمند که نامش را از واژه «پیروزه» به معنای پیروزی گرفته، از دیرباز نماد خوش‌یمنی، آرامش و چشم‌زخم‌زدایی بوده و در فرهنگ ایرانی جایگاهی بی‌بدیل دارد. معادن فیروزه نیشابور، که از مرغوب‌ترین فیروزه‌های جهان به شمار می‌روند، گوهرهای آبی‌رنگی را به دنیا هدیه می‌دهند که هر کدام قصه‌ای از اعماق تاریخ روایت می‌کنند. امروز نیز هنرمندان و گوهرتراشان ایرانی با ظرافتی ستودنی، این سنگ آسمانی را به زیورآلاتی بدل می‌کنند که هم اصالت کهن را در خود دارد و هم جلوه‌ای از هنر معاصر. فیروزه، فراتر از یک سنگ قیمتی، میراثی زنده است. یادگاری از سرزمینی که آسمانش را در دل زمین نگه داشته است. سنگی که حتی خداوند متعال از زبان پیامبر خود در مورد آن می‌فرماید: من شرم دارم از دستی که به سوی من بلند شود به دعا و در آن انگشتر فیروزه باشد، آن را ناامید برگردانم.
فیروزه نقش موثری در اقتصاد مشهد دارد و هر زائر و مجاوری برای یک بار هم که شده به سمت این آبی خیال‌انگیز کشیده شده و آن را در سبد خرید خود قرار داده است. در همین خصوص به سراغ محمدتقی رجبی رئیس اتحادیه فیروزه‌تراشان و وحید اخوی زاده نائب رئیس اتحادیه رفتم تا در زمینه فیروزه با آن‌ها گفت‌و‌گو کنم. 
صبح توس: سهم فیروزه از اقتصاد مشهد و زائران چقدر است؟ 
رجبی: مشهد باتوجه به حضور نعمت امام رضا علیه السلام سالانه حدود ۳۰ میلیون زائر داخلی و خارجی را پذیرا است و این حجم از زائر بخش بزرگی از اقتصاد مشهد را در بر میگیرد که در حوزه‌های حمل‌و‌نقل، اسکان، خوراک، سوغات، سلامت و دیگر موارد اثر دارد. یکی از بهترین و بزرگ‌ترین سوغاتی‌هایی که ما در مشهد داریم سنگ فیروزه است. بیش از ۷۰ درصد خانواده‌هایی که به شهر ما برای زیارت سفر میکنند فیروزه و مصنوعات آن را در سبد خرید خود قرار می‌دهند. اما به‌طور دقیق و مشخص نمی‌توان مبلغی را برای این خرید در نظر گرفت چرا که گسترش بازار، قیمت و ارزش متفاوت سنگ‌ها و تعدد محصولات اجازه محاسبه دقیق هزینه کلی خرید را به ما نمی‌دهد.
نگذاریم فیروزه از سبد خرید مردم حذف شود 
صبح توس: آیا ما توانسته‌ایم زائر و یا گردشگر را به سمت فیروزه جذب کنیم و بازار فروش گسترده‌تری داشته باشیم؟ 
رجبی: در برخی کشورهای توریستی مثل تایلند، پس از ورود به فرودگاه گردشگر را به چشم یک سرمایه انسانی که میتوان از آن در زمینه‌های مختلف بهره‌برداری کرد، می‌نگرند. بزرگ‌ترین کارگاه تراش سنگ‌های قیمتی جهان در شهر بانکوک قراردارد که تورهای مختلف گردشگری افراد را به این مکان برده و ضمن بازدید از آن هم سرمایه‌های ملی خود را به دیگران نشان داده و هم هزینه‌های مختلفی را دریافت می‌کنند اما متأسفانه ما در مشهد با توجه به پتانسیل بالایی که در زمینه‌های مختلف گردشگری داریم، استفاده بهینه ای از آن نبرده‌ایم.
وی افزود: بازدید از معدن فیروزه، کارگاه‌های فیروزه‌تراشی، کارگاه‌های ساخت انگشتر و یا فیروزه‌کوبی تنها بخش‌های کوچکی از برنامه‌ریزی برای بهتر شناساندن فیروزه به زائران و گردشگران است که تابحال انجام نشده است اما در برنامه پیش‌روی ما این موضوعات گنجانده شده‌است تا هنر و دغدغه جوانان ما بهتر دیده شود.
رئیس اتحادیه فیروزه تراشان ادامه داد: با کم لطفی‌ها و بی برنامه‌گی‌هایی که در حق فیروزه شده‌است، این سنگ گران قیمت این روزها تبدیل به یک کالای لوکس شده و کم کم درحال حذف از سبد خانوار ایرانی است. در حالیکه معدن فیروزه یک خانواده بزرگ است که باید برای بهترشدن شرایط آن تلاش بیشتری انجام دهیم. 
صبح توس: برای بهتر دیده شدن فیروزه چه کارهایی میتوان انجام داد؟ 
رجبی: با برگزاری نمایشگاه دائمی فیروزه در مشهد و حتی برخی محل‌های گردشگری میتوان فیروزه را بیشتر در اقتصاد دخیل کرد و سفره زائر را با خرید بیشتر خوشرنگ‌تر نمود. 
فیروزه تنها سنگ زنده دنیا
صبح توس: اهمیت فیروزه در چیست و چه چیزی آن را از دیگر گوهرها متمایز کرده است؟ 
رجبی: از نظر علمی تنها سنگ زنده دنیا سنگ فیروزه نیشابور است. فیروزه دارای خُلَل و فُرَج ریزی است که با چشم دیده نمی‌شود و آن‌ها پس از از هربار تماس با آب شسته می‌شوند و رنگ آن سنگ تغییر می‌کند و به همین دلیل اگر با روغن تماس پیداکند می‌میرد زیرا تمام این منافذ ریز با روغن پوشانده می‌شود و امکان حرکت آب در آن از بین می‌رود. علاوه بر این روایات متعددی که از ائمه معصومین خصوصأ امام رضا علیه‌السلام در خصوص سنگ فیروزه وجود دارد، جایگاه آن را از دیگر گوهرها متمایز کرده است و خاصیت دوچندانی به آن بخشیده است.
وی افزود:فیروزه در اقتصاد دنیا نیز جایگاه ویژه‌ای دارد و رتبه چهارم سنگ‌های قیمتی دنیا پس از الماس، یاقوت و زمرد به فیروزه ایران اختصاص دارد. تأکید من به فیروزه ایران است زیرا در آمریکا، مکزیک و مصر نیز معادن فیروزه وجود دارد اما این فیروزه ایران است که بر بام دنیا می‌درخشد و بهترین کیفیت و بالاترین قیمت جهانی را داراست. 
اخوی زاده: آنچه در متون تاریخی ما آمده است، قدمت معدن فیروزه در نیشابور به حدود سه هزار سال پیش باز می‌گردد و فیروزه در دنیا با نام ایران شناخته شده و می‌شود. اما متأسفانه فیروزه ایران در چند صدسال گذشته از طریق کشور ترکیه به دیگر مناطق جهان صادر شده است که این موضوع باعث شده دنیا ترکیه را یکی از صاحبان فیروزه بداند درحالی‌که در این کشور هیچ معدن فیروزه‌ای وجود ندارد. تلاش ما این است که فیروزه یا همان پیروزه ایرانی را ثبت‌ جهانی کنیم.
وی اظهار کرد: فیروزه نیشابور در هیچ کجای دنیا و حتی استان‌های دیگر خودمان رقیب ندارد و در کیفیت دست برتر با نیشابور است. اگر ما بتوانیم فیروزه را بهتر به دنیا بشناسانیم و از این هویت خود دفاع کنیم هم در زمینه اقتصادی و هم در حوزه فرهنگی جایگاه خود را تثبیت خواهیم کرد. 
ایران قطب فیروزه دنیا است
صبح توس: آیا ایران قطب فیروزه دنیا است؟ 
رجبی: بله ما در جهان بیشترین و با کیفیت‌ترین فیروزه را داریم اما هنوز نتوانسته‌ایم آنطور که شایسته است این گوهر سنگ را به دنیا بشناسانیم. در جهان و ایران به‌طور کلی دو اتحادیه فیروزه تراشی وجود دارد که یکی در شهر فیروزه نیشابور و دیگری در مشهد قرار دارد و تأسیس آن به سال ۱۳۵۲ باز می‌گردد‌. خانواده فیروزه اعم از سنگ‌تراش، سازنده مصنوعات و فروشندگان آن بسیار بزرگ است و هزاران نفر و صدها خانواده را در برمی‌گیرد. 
صبح توس: چه‌طور می‌توانیم فیروزه را بهتر به جهان معرفی کنیم؟ 
رجبی: فیروزه باید به صورت علمی و جامع‌تر آموزش داده، تراشیده و استفاده شود. فیروزه باید به روز شود و قدمت و هنر با تکنولوژی و طرح‌های نو همراه شود تا بازار فروش گسترده‌تری پیداکند و ما برای این موضوع برنامه‌های متعددی درنظر گرفته‌ایم. ما باید تجار بزرگ دنیا را به واسطه فیروزه به مشهد بکشانیم تا رونق اقتصادی برای شهر و کشور ایجاد کنیم. 
اخوی زاده: سنگ فیروزه بسیار با برکت است. پس از تراشیده و تبدیل به نگین شدن، خرده‌های سنگ هم تبدیل به مصنوعات دیگر می‌شود و حتی خاکی که در آن فیروزه وجود دارد دور ریخته نشده و از آن برای موارد مختلف استفاده می‌شود. هنر فیروزه کوبی روی ظروف و همچنین جواهرات نیز ابتدا در مشهد مورد استفاده قرار گرفت اما متاسفانه به نام اصفهان ثبت شده است. در هر حال فیروزه بسیار با برکت است و مثل طلا هیچ دورریزی ندارد. 
قوانین نادرست بلای جان صادرات فیروزه 
صبح توس: آیا صادرات و واردات فیروزه انجام می‌شود؟ 
رجبی: بله صادرات فیروزه انجام می‌شود. متأسفانه مدتی به صورت خام فروشی انجام می‌شد و حتی برخی تجار خصوصا از کشور چین پای‌شان به معدن فیروزه هم باز شده بود و خام فروشی در جریان بود که الان مدتی است جلو خام فروشی گرفته شده و مصنوعات صادر میشود. البته قابل به ذکر است سنگ درجه یک خام فروشی نمی‌شود و سنگ درجه چهار یا پنج که ارزش استفاده در زیورآلات گران‌بها را ندارد صادر می‌شود.
وی افزود: در خصوص واردات مدتی سنگ فیروزه آمریکایی وارد بازار ما شد که بخاطر تفاوت رنگ و کیفیت از فیروزه ما متمایز است. این موضوع متأسفانه به هنر ما و بازار فیروزه ضربه زد اما خیلی زود از سکه افتاد و الان دیگر وارد نمی‌شود. البته ما به جز مشهد در کرمان و دامغان نیز معدن فیروزه داریم که مشغول به فعالیت هستند اما کیفیت و مقدار فیروزه معدن نیشابور با هیچ کجا قابل قیاس نیست. 
صبح توس: امروز مهم‌ترین چالش‌های پیش روی فیروزه چیست؟ 
رجبی: مهمترین چالش پیش روی ما عدم حمایت از صادرات چمدانی است. در حال حاضر هر توریست خارجی می‌تواند تنها ۱۵۰ گرم طلا و ۱۵۰ گرم نقره همراه خود از کشور خارج کند، مقدار طلا با توجه به ارزش آن معقول است اما برای نقره کافی نیست. باید صادرات چمدانی برای زائر آسان بشود تا بتوانیم مصنوعات فیروزه را به راحتی به دیگر نقاط جهان برسانیم و این موضوع ارزآوری فراوانی برای ما دارد. اصلاح این قانون به نفع همه است اما تا به حال صدای ما را کسی نشنیده و یا پاسخی به آن داده نشده است. نگرانیم بلای زعفران بر سر فیروزه هم بیاید و با خام فروشی به نام دیگر کشورها ثبت بشود. 
صبح توس: آیا در مسیر فرآوری فیروزه خودکفا هستیم؟ 
رجبی: بله. ما در مسیر معدن تا خانه در حوزه فرآوری فیروزه در کشورمان خودکفا هستیم و بدون هیچ کمک خارجی یا انتقال و بازگشت سنگ و مصنوعات با کیفیت‌ترین تولیدات را انجام می‌دهیم و این‌ جزئی از افتخارات کشور ما است. 
مشهد صاحب خانه فیروزه می‌شود 
صبح توس: برنامه‌های پیش روی شما برای رونق صنعت فیروزه چیست؟ 
رجبی: یکی از مهمترین برنامه‌های پیش روی ما صدور شناسنامه معتبر بین‌المللی برای سنگ فیروزه است که این کار باعث می‌شود ما مصنوعات خود را در جهان به‌نام کشورمان ثبت و به فروش برسانیم.
وی اظهار کرد: ما در کشورهای بسیاری مثل چین، اندونزی، تایلند، حوزه خلیج‌فارس، افغانستان و برخی دیگر از کشورها رابط فیروزه داریم. در چند نوبت فیروزه به آنان شناسانده و بازار فروش برای‌شان مهیا شده است. در حال حاضر سایت جهانی فیروزه را در اتحادیه راه‌اندازی کرده‌ایم که تا بتوانیم با تجار این کشورها و دیگر نقاط جهان ارتباط گرفته و درخواست خرید آنان را ثبت نماییم.
رجبی افزود: همچنین قرار است در مشهد خانه فیروزه راه‌اندازی شود. خانه فیروزه به معرفی فیروزه از معدن تا خانه به زائران، تجّار و مردم مشهد مشغول خواهد بود و به‌عنوان یک نمایشگاه دائمی در قلب مشهد فعال خواهد شد. 
اخوی زاده: با رایزنی‌های مختلفی که با شورای شهر مشهد انجام شده است نیز معبر یا خیابانی به نام گوهرسنگِ فیروزه در خواهد آمد تا این میراث بیش از پیش حفظ و در یادها ماندگار شود.
وی ادامه داد: برخی فیروزه تراشان ما هنوز به صورت سنتی در منازل خود مشغول به کار هستند، یکی از برنامه‌های آینده‌ ما ساماندهی این استادکاران و ایجاد فضایی جهت بهتر دیده‌شدن هنرشان، فروش بیشتر مصنوعات و اقتصاد پویاتر شهر مشهد است. فیروزه تنها یک گوهر نیست بلکه برای ما ایرانیان یک میراث است. ما باید به این میراث نگاه دیگری داشته باشیم تا آن را حفظ کنیم.
اخوی زاده افزود: برگزاری کلاس‌های گوهرشناسی و فیروزه‌شناسی یکی از دیگر از دغدغه‌های ما در حوزه فیروزه است چرا که لازمه حفظ این هنر و و میراث کهن آموزش صحیح و اصولی و استفاده به جا از آن است. 
تسهیل در خرید‌وفروش اقتصاد فیروزه را فعال می‌کند 
صبح توس: برای پویاتر شدن اقتصاد فیروزه در حال حاضر چه کاری باید انجام بشود؟ 
رجبی: تسهیل در خرید‌وفروش و صادرات فیروزه در کنار ارزآوری برای کشور نقش مهمی در اقتصاد استان دارد زیرا فیروزه یک چرخه اقتصادی ایجاد می‌کند. هزاران نفر در معدن، کارگاه فیروزه تراشی، کارگاه فیروزه‌کوبی، کارگاه‌ نقره‌سازی و فروشندگان مصنوعات در بازار تنها بخشی از این زنجیره بزرگ اقتصادی هستند. هرچه فیروزه رونق بیشتری داشته باشد هم کارآفرینی بیشتری انجام می‌پذیرد و هم اقتصاد استان پویاتر خواهد شد.

فیروزه آن گوهرسنگی است که می‌تواند نگاه همه دنیا را به سوی خود جلب کند و آسمان اقتصاد استان خراسان را خوشرنگ‌ نماید. صبح توس این رسالت را بر دوش خود می‌بیند که با پیگیری مشکلات این صنعت راه فیروزه را در کشور و جهان همواره کند تا این میراث زنده و ماندگار بیش از پیش حفظ شود.


پایان خبر/