به گزارش خبرنگار گروه سیاسی پایگاه خبری تحلیلی «صبح توس»؛ تحریم تنباکو یکی از مهمترین و اثرگذارترین رخدادهای تاریخ معاصر ایران به شمار میرود که در سال ۱۳۰۹ قمری و به فتوای تاریخی آیتالله میرزای شیرازی شکل گرفت و توانست موج گستردهای از اعتراض مردمی علیه نفوذ استعمار و سیاستهای حکومت قاجار ایجاد کند.
\r\n\r\n
در همین خصوص طی گفتگو با عباس محبی کارشناس تاریخ، در جریان ابعاد مختلف این واقعه تاریخی، دلایل شکلگیری نهضت تنباکو، نقش علما و مردم در گسترش اعتراضات و پیامدهای سیاسی و اجتماعی این جنبش قرار میگیریم.
\r\n\r\n
صبح توس: امتیاز تنباکو دقیقاً چه بود و چرا واگذاری آن با چنین واکنش گستردهای روبهرو شد؟
\r\nعباس محبی: ناصرالدینشاه در سال ۱۲۶۷ شمسی امتیاز انحصاری خرید، فروش، صادرات و فرآوری توتون و تنباکوی ایران را برای مدت ۵۰ سال به ماژور تالبوت انگلیسی واگذار کرد بر اساس این قرارداد، کمپانی رژی عملاً مالک چرخه تولید و تجارت تنباکوی ایران میشد و مردم موظف بودند محصولات خود را فقط به این شرکت بفروشند.
\r\n\r\n
اهمیت این موضوع به آن دلیل بود که در آن زمان بخش بزرگی از اقتصاد کشور با کشت و تجارت تنباکو ارتباط داشت و حدود یکپنجم مردم بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم از این راه امرار معاش میکردند؛ بنابراین مردم احساس کردند نهتنها معیشت آنها، بلکه بخشی از استقلال اقتصادی کشور در اختیار بیگانگان قرار گرفته است.
\r\n\r\n
صبح توس: چه شرایط سیاسی و اقتصادی باعث شد ناصرالدینشاه چنین امتیازی را واگذار کند؟
\r\nعباس محبی: دولت قاجار در آن مقطع از نظر مالی بسیار ضعیف بود سفرهای خارجی پرهزینه شاه، فساد دربار و ولخرجیهای گسترده موجب شده بود حکومت دائماً با کمبود منابع مالی مواجه شود؛ از سوی دیگر رقابت روسیه و انگلیس برای نفوذ در ایران شدت گرفته بود و هر دو کشور تلاش میکردند از طریق گرفتن امتیازات اقتصادی و سیاسی جای پای خود را در ایران تثبیت کنند.
\r\n\r\n
انگلیسیها بهویژه پس از توسعه منافع خود در هند، ایران را منطقهای بسیار مهم میدانستند؛ در چنین شرایطی تالبوت با حمایت دولت بریتانیا وارد مذاکره شد و توانست این امتیاز بزرگ را به دست آورد. حتی اسناد تاریخی نشان میدهد برای انعقاد این قرارداد مبالغی نیز به برخی مقامات دربار وعده داده شده بود.
\r\n\r\n
صبح توس: گفته میشود حضور کمپانی رژی فقط یک فعالیت اقتصادی نبود، این موضوع تا چه اندازه صحت دارد؟
\r\nعباس محبی: نگرانی مردم فقط اقتصادی نبود، کمپانی رژی پس از ورود به ایران رفتاری شبیه یک قدرت مستقل داشت؛ مرکز این شرکت در تهران به شکل یک مجموعه مستحکم اداره میشد و در برخی شهرها نیز نیروهای مسلح و محافظان ویژه در اختیار داشت.
\r\n\r\n
حضور گسترده انگلیسیها، ایجاد مراکز وابسته به شرکت و برخی اقدامات فرهنگی و اجتماعی باعث شد بسیاری از مردم تصور کنند این اتفاق مقدمه نفوذ عمیقتر استعمار در ایران است و به همین دلیل ذهنیت عمومی جامعه فعالیت رژی را با تجربه کمپانی هند شرقی در هندوستان مقایسه میکرد.
\r\n\r\n
\r\n
صبح توس: نقش علما بهویژه آیتالله میرزای شیرازی در شکلگیری این اعتراضات چه بود؟
\r\nعباس محبی: نقش علما در این نهضت کاملاً تعیینکننده بود؛ در آن زمان علما مهمترین مرجع اعتماد عمومی به شمار میرفتند و مردم ارتباط عمیقی با روحانیت داشتند. اعتراضهای اولیه از سوی تجار و بازاریان آغاز شد اما زمانی که میرزای شیرازی وارد میدان شد، جنبش شکل سراسری پیدا کرد.
\r\n\r\n
میرزای شیرازی ابتدا تلاش کرد از طریق مذاکره و اعتراض به شاه مانع اجرای قرارداد شود اما وقتی حکومت توجهی نکرد. فتوای معروف تحریم تنباکو را صادر کرد فتوایی که به یکی از مهمترین اسناد سیاسی و مذهبی تاریخ ایران تبدیل شد.
\r\n\r\n
صبح توس: فتوای تحریم چگونه در سراسر کشور منتشر شد؟
\r\nعباس محبی: با وجود نبود رسانههای مدرن شبکه ارتباطی روحانیت بسیار گسترده و اثرگذار بود مساجد، بازارها، طلاب، وعاظ و تجار نقش مهمی در انتقال پیام داشتند، فتوا در مدت کوتاهی از سامرا به شهرهای مختلف ایران رسید و به سرعت در میان مردم منتشر شد.
\r\n\r\n
صبح توس: چرا این فتوا تا این اندازه اثرگذار شد و حتی در دربار هم اجرا شد؟
\r\nعباس محبی: دلیل اصلی جایگاه ویژه مرجعیت دینی در جامعه بود. مردم میرزای شیرازی را یک مرجع دینی و شخصیتی مورد اعتماد میدانستند؛ وقتی او استعمال تنباکو را در حکم جنگ با امام زمان(عج) اعلام کرد، این حکم برای بخش بزرگی از جامعه لازمالاجرا تلقی شد.
\r\n\r\n
اثرگذاری فتوا به حدی بود که حتی در دربار قاجار نیز قلیانها کنار گذاشته شد؛ این اتفاق برای حکومت بسیار سنگین بود. زیرا نشان داد نفوذ اجتماعی علما از قدرت سیاسی دربار بیشتر شده است.
\r\n\r\n
صبح توس: واکنش حکومت قاجار پس از گسترش اعتراضات چه بود؟
\r\nعباس محبی: حکومت ابتدا تلاش کرد اعتراضات را کماهمیت جلوه دهد و تصور میکرد مخالفتها بهتدریج فروکش میکند. امینالسلطان معتقد بود امضای شاه قابل بازگشت نیست اما با گسترش تحریم، تعطیلی بازارها و افزایش اعتراضات مردمی شرایط تغییر کرد.
\r\n\r\n
در شهرهای مختلف مانند تبریز، شیراز، مشهد و اصفهان اعتراضات گستردهای شکل گرفت و مردم حتی مانع فعالیت کارکنان شرکت شدند. در نهایت فشار افکار عمومی و نگرانی حکومت از گسترش بحران ناصرالدینشاه را مجبور کرد امتیاز را لغو کند.
\r\n\r\n
صبح توس: نقش بازاریان و زنان در این جنبش را چگونه ارزیابی میکنید؟
\r\nعباس محبی: بازاریان ستون اصلی اعتراضات اقتصادی بودند؛ آنها با تعطیلی بازارها و تحریم همکاری با کمپانی رژی ضربه مهمی به اجرای قرارداد وارد کردند در کنار آنها زنان نیز نقش قابل توجهی داشتند.
\r\n\r\n
در بسیاری از روایتهای تاریخی آمده که زنان در منازل و محافل اجتماعی از مصرف تنباکو خودداری میکردند و حتی در برخی موارد مردان خانواده را به اجرای فتوا تشویق میکردند؛ این مشارکت عمومی باعث شد جنبش تنباکو به یک حرکت فراگیر اجتماعی تبدیل شود.
\r\n\r\n
صبح توس: لغو امتیاز چه پیامدهایی برای دولت قاجار داشت؟
\r\nعباس محبی: لغو قرارداد اگرچه یک پیروزی سیاسی برای مردم محسوب میشد اما هزینه سنگینی برای دولت قاجار به همراه داشت؛ کمپانی رژی درخواست غرامت کرد و حکومت برای پرداخت آن ناچار شد از بانک شاهنشاهی وام بگیرد.
\r\n\r\n
این مسئله وابستگی مالی دولت را بیشتر کرد اما در مقابل یک تحول مهم سیاسی در جامعه ایجاد شد. مردم به این باور رسیدند که میتوان در برابر تصمیمات حکومت ایستاد و آن را وادار به عقبنشینی کرد.
\r\n\r\n
صبح توس: برخی معتقدند جنبش تنباکو آغاز بیداری سیاسی ایرانیان بود آیا این تحلیل را قبول دارید؟
\r\nمحبی: بله، تا حد زیادی درست است؛ جنبش تنباکو نخستین تجربه موفق مقاومت سراسری مردم علیه استبداد داخلی و نفوذ خارجی بود. این واقعه نشان داد اتحاد میان مردم، علما و بازاریان میتواند قدرت سیاسی حکومت را به چالش بکشد.
\r\n\r\n
به همین دلیل بسیاری از مورخان، نهضت تنباکو را مقدمهای برای انقلاب مشروطه میدانند؛ زیرا پس از این واقعه باور به امکان تغییر و مطالبهگری سیاسی در جامعه ایران تقویت شد.
\r\n\r\n
صبح توس: اگر بخواهیم جنبش تنباکو را در یک جمله برای نسل امروز توصیف کنیم، مهمترین پیام آن چیست؟
\r\nعباس محبی: مهمترین پیام جنبش تنباکو این است که آگاهی عمومی، وحدت اجتماعی و حساسیت نسبت به استقلال کشور میتواند مسیر تحولات بزرگ تاریخی را تغییر دهد.
\r\nانتهای خبر/
\r\nخبرنگار: سمیه نویدیان
نظرات (0)
هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نظر را شما بگذارید!