به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «صبح توس»، ۲۸ مردادماه در تقویم تاریخ معاصر ایران تنها یادآور یک کودتای سیاسی نیست؛ بلکه نقطهای تعیینکننده در تاریخ معاصر کشور است که آثار آن سالها بر ساختار سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران باقی ماند.
کودتایی که با طراحی مشترک آمریکا و انگلیس و با استفاده از ظرفیت بخشی از ارتش اجرا شد، دولت محمد مصدق را که پس از ملی شدن صنعت نفت در رأس دولت قرار داشت، سرنگون کرد و محمدرضا پهلوی را که از کشور خارج شده بود، دوباره به قدرت بازگرداند
اهمیت این واقعه تنها در تغییر یک دولت خلاصه نمیشود؛ بلکه ۲۸ مرداد را میتوان نقطه آغاز دورهای دانست که در آن دخالت مستقیم آمریکا در امور داخلی ایران گسترش یافت و استقلال سیاسی کشور با وابستگی روزافزون به قدرتهای خارجی جایگزین شد.
کارشناسان معتقدند یکی از مهمترین درسهای این واقعه تاریخی، مسئله «اعتماد به آمریکا» است؛ کشوری که در ظاهر خود را حامی دولت مصدق معرفی میکرد اما در پشت پرده، همراه انگلیس برای سرنگونی دولت او وارد عمل شد.
از سوی دیگر، بررسی پیامدهای اقتصادی کودتا نشان میدهد که وابستگی ایران تنها در عرصه سیاسی متوقف نماند و در سالهای پس از کودتا، ساختار اقتصادی کشور نیز به سمت اقتصاد نفتی، واردات گسترده و وابستگی به فناوری و سرمایه خارجی حرکت کرد.
۲۸ مرداد؛ نتیجه اعتماد به آمریکا چه شد؟
سعید تشکری، کارشناس مسائل سیاسی، با اشاره به ابعاد سیاسی کودتای ۲۸ مرداد اظهار کرد: یکی از مهمترین درسهای این کودتا آن است که آمریکا حتی دولت ملیگرایی مانند دولت مصدق را که به آمریکا اعتماد کرده بود، تحمل نکرد و در نهایت برای سرنگونی آن با انگلیس همکاری کرد.
وی افزود: مصدق دولتی مردمی بود اما گرایشهای ملیگرایانه داشت و در فاصله قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ تا کودتای ۲۸ مرداد، به تدریج از آیتالله کاشانی فاصله گرفت؛ در حالی که هشدارهای وی درباره توطئههای در حال شکلگیری علیه دولت را جدی نگرفت.
کارشناس مسائل سیاسی تصریح کرد: بیتوجهی به هشدارهای آیتالله کاشانی و اعتماد بیش از اندازه مصدق به آمریکا، از عوامل مهمی بود که زمینه موفقیت کودتا را فراهم کرد.
تشکری ادامه داد: آمریکا با وجود اینکه در ظاهر وعده حمایت از مصدق در برابر انگلیس را میداد، در نهان با انگلیس برای سرنگونی دولت او همکاری کرد و همین مسئله نشان میدهد اعتماد به آمریکا در تحولات سیاسی ایران چه پیامدهایی به دنبال داشته است.
وی با بیان اینکه بدعهدی آمریکا در قبال ایران به ۲۸ مرداد محدود نمانده است، گفت: روند دخالت و بدعهدی آمریکا از چپاول ثروت ملت ایران در دوران پیش از انقلاب تا دخالتهای زیانبار پس از پیروزی انقلاب اسلامی قابل مشاهده است.
تشکری خاطرنشان کرد: یکی از درسهای مهم ۲۸ مرداد این است که امید بستن به آمریکا برای حل مشکلات کشور و رفع تحریمها از طریق مصالحه، امیدی واهی است.
وی اضافه کرد: در منظومه فکری امامین انقلاب اسلامی، بیاعتمادی به آمریکا و شناخت ماهیت استکباری آن، یک اصل مهم و پایدار است و جمهوری اسلامی نیز طی نزدیک به پنج دهه، با وجود فشارها و تهدیدها، زیر بار زورگویی آمریکا نرفته است.
کارشناس مسائل سیاسی گفت: مقاومت هزینه دارد اما سازش و تسلیم شدن هزینهای به مراتب سنگینتر و جبرانناپذیر دارد و امروز نیز راهی جز مقاومت در برابر زیادهخواهی دشمن باقی نمانده است.
تشکری تأکید کرد: این مسئله البته به معنای کنار گذاشتن دیپلماسی نیست، بلکه دیپلماسی باید مبتنی بر سه اصل عزت، حکمت و مصلحت باشد و از موضع قدرت دنبال شود.
وابستگی اقتصادی؛ میراث ۲۵ ساله کودتا
غلامرضا خواجی، عضو هیأت علمی گروه حقوق بینالملل دانشگاه فردوسی مشهد، با اشاره به آثار اقتصادی کودتای ۲۸ مرداد اظهار کرد: این کودتا صرفاً موجب تغییر یک دولت یا جابهجایی قدرت نشد، بلکه مسیر توسعه ایران را از تکیه بر توان داخلی به سمت وابستگی ساختاری به نظام اقتصادی غرب تغییر داد.
وی افزود: در سالهای منتهی به کودتا، دولت ملی تلاش داشت از ظرفیت ملی شدن صنعت نفت برای ایجاد زیرساختهای اقتصادی و صنعتی استفاده کند، اما پس از کودتا، روند توسعه کشور به تدریج در مسیری متفاوت قرار گرفت.
عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد تصریح کرد: ایران در سالهای پس از کودتا به جای آنکه به سمت ایجاد یک اقتصاد مستقل و تولیدمحور حرکت کند، بیش از پیش به تأمینکننده نفت خام برای اقتصاد غرب و مصرفکننده کالاهای وارداتی تبدیل شد.
خواجی ادامه داد: افزایش درآمدهای نفتی در دهه ۵۰ و سیاستهای اقتصادی مبتنی بر واردات، موجب شد بخش مهمی از نیازهای مصرفی کشور از خارج تأمین شود و صنایع شکلگرفته نیز در بسیاری از موارد بر پایه مونتاژ قطعات و فناوری خارجی قرار گرفتند.
وی بیان کرد: این مدل اقتصادی به جای ایجاد خودکفایی، وابستگی به فناوری، مواد اولیه، تجهیزات و مدیریت خارجی را نهادینه کرد و در نهایت اقتصادی را شکل داد که اتکای زیادی به نفت و واردات داشت.
عضو هیأت علمی گروه حقوق بینالملل دانشگاه فردوسی مشهد گفت: کودتای ۲۸ مرداد همچنین فضای سیاسی ایران را به شکل بنیادین تغییر داد و با بازگشت قدرت مطلق به شاه، پیوند حکومت پهلوی با قدرتهای خارجی، بهویژه آمریکا و انگلیس، عمیقتر شد.
خواجی افزود: ایجاد فضای امنیتی و تأسیس ساواک نیز موجب شد جریانهای مختلف مخالف حکومت، اعم از نیروهای ملی، مذهبی و چپ، تحت فشار قرار گیرند و زندان، تبعید و شکنجه به ابزارهای حفظ ساختار سیاسی تبدیل شود
وی خاطرنشان کرد: کودتای ۲۸ مرداد در حافظه تاریخی ملت ایران بیاعتمادی عمیقی نسبت به سیاستهای غرب و مشروعیت حکومت پهلوی ایجاد کرد و همین احساس وابستگی، در شکلگیری نارضایتیهای اجتماعی و سیاسی منتهی به انقلاب اسلامی نقش داشت.
۲۸ مرداد؛ درسی برای سیاست خارجی امروز
سیدحسین حسینی، کارشناس مسائل سیاسی، با اشاره به اینکه ۲۸ مرداد را باید فراتر از یک واقعه تاریخی مورد بررسی قرار داد، اظهار کرد: مهمترین درس این کودتا برای نسل امروز آن است که در سیاست بینالملل، منافع کشورها بر شعارها و وعدههای دولتها مقدم است و نمیتوان امنیت و استقلال کشور را به اعتماد به قدرتهای خارجی گره زد.
وی افزود: آمریکاییها در ۲۸ مرداد نشان دادند هرجا منافعشان اقتضا کند، حتی علیه دولتی که تصور میکند میتواند با واشنگتن تعامل کند، وارد عمل خواهند شد؛ بنابراین تجربه تاریخی ملت ایران نشان میدهد که مذاکره با یک قدرت خارجی نباید به معنای اعتماد به آن قدرت تلقی شود.
کارشناس مسائل سیاسی ادامه داد: مسئله اصلی در روابط خارجی، شناخت دقیق طرف مقابل و حفظ قدرت ملی است. کشوری که از ظرفیتهای داخلی، انسجام اجتماعی و قدرت بازدارندگی برخوردار باشد، میتواند حتی در برابر قدرتهای بزرگ نیز از منافع خود دفاع کند.
حسینی تصریح کرد: ۲۸ مرداد نشان داد هرگاه استقلال سیاسی کشور تضعیف شود، این مسئله در نهایت میتواند استقلال اقتصادی و اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار دهد؛ همانطور که در سالهای پس از کودتا شاهد گسترش وابستگیهای مختلف در ایران بودیم.
وی بیان کرد: امروز جمهوری اسلامی ایران تجربه نزدیک به پنج دهه فشار، تحریم و تهدید آمریکا را در اختیار دارد و این تجربه باید چراغ راه تصمیمگیریهای آینده باشد.
کارشناس مسائل سیاسی با تأکید بر ضرورت استفاده از ابزار دیپلماسی گفت: مقاومت و دیپلماسی دو مقوله متضاد نیستند؛ دیپلماسی زمانی میتواند منافع کشور را تأمین کند که پشتوانه آن قدرت ملی و اراده مردم باشد.
حسینی افزود: درس ۲۸ مرداد این نیست که ایران نباید با جهان گفتوگو کند؛ بلکه درس اصلی این است که گفتوگو نباید با اعتماد سادهلوحانه به دشمن اشتباه گرفته شود. مذاکره باید از موضع عزت، با شناخت دقیق طرف مقابل و با حفظ خطوط قرمز منافع ملی دنبال شود.
وی خاطرنشان کرد: اگر امروز میخواهیم از تکرار تجربههایی مانند ۲۸ مرداد جلوگیری کنیم، باید استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور را تقویت کرده و به جای وابستگی به قدرتهای خارجی، ظرفیتهای داخلی را محور پیشرفت قرار دهیم.
کودتا تمام شد؛ درسهای آن هنوز ادامه دارد
۲۸ مرداد ۱۳۳۲ اگرچه بیش از هفت دهه از وقوع آن گذشته است، اما پیامدها و درسهای آن همچنان در تحلیل تحولات سیاسی و اقتصادی ایران مورد توجه قرار میگیرد.
این واقعه نشان داد دخالت قدرتهای خارجی میتواند سرنوشت سیاسی یک کشور را تغییر دهد و یک مداخله سیاسی، در ادامه به تغییر ساختارهای اقتصادی و اجتماعی نیز منجر شود.
از سوی دیگر، تجربه ۲۸ مرداد برای ملت ایران یک پیام روشن دارد؛ استقلال سیاسی و اقتصادی بدون شناخت دشمن، اتکا به ظرفیتهای داخلی و حفظ قدرت ملی امکانپذیر نیست.
به همین دلیل، سالروز کودتای ۲۸ مرداد تنها فرصتی برای بازخوانی یک واقعه تاریخی نیست، بلکه مجالی برای بررسی تجربهای است که آثار آن تا سالها در ساختار سیاسی و اقتصادی ایران باقی ماند و به یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ معاصر کشور تبدیل شد.
انتهای خبر/
نظرات (0)
هنوز نظری ثبت نشده است. اولین نظر را شما بگذارید!