به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «صبح توس»؛ سید محسن جعفری، کارشناس و فعال رسانه‌ای در یادداشتی به مناسبت بزرگداشت ابوالفضل بیهقی نوشت: ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی، مورخ، ادیب و دبیر نامدار دربار غزنوی، در سال ۳۸۵ هجری قمری، برابر با حدود ۹۹۵ میلادی، در حارث‌آباد بیهق، نزدیک سبزوار امروزی، زاده شد. او پس از تحصیل در نیشابور، به دستگاه دیوانی غزنویان پیوست و سال‌ها در کنار ابونصر مشکان خدمت کرد. همین تجربه، امکان شناخت دقیق مناسبات قدرت، رجال سیاسی و فرازونشیب‌های روزگار را برای او فراهم آورد.

بیهقی در صفر سال ۴۷۰ هجری قمری، برابر با اوت یا سپتامبر ۱۰۷۷ میلادی، درگذشت. درباره محل دقیق آرامگاه او اطلاعات قطعی در دست نیست و نباید نقطه‌ای مشخص را با اطمینان مدفن او دانست. اهمیت بیهقی در پیوند سه ویژگی بنیادین است: حقیقت در تاریخ، زیبایی در زبان و خرد در اندیشه. او تاریخ را دفتر ستایش فرمانروایان نمی‌دانست، بلکه آن را عرصه‌ای برای شناخت کردار آدمیان، سنجش پیامد تصمیم‌ها و فهم رابطه قدرت با سرنوشت انسان می‌دید. در تاریخ بیهقی، سلطان، وزیر، دبیر و سپاهی، همگی با بیم‌ها، لغزش‌ها، انگیزه‌ها و فرجام کردارشان ظاهر می‌شوند.

بیهقی میان مشاهده، نقل و داوری تمایز می‌گذاشت و می‌کوشید سخن خود را با قرینه و پشتوانه همراه کند. هرچند هیچ مورخی از محدودیت‌های زمانه و منابع خویش کاملاً رها نیست، ارزش او در کوشش آگاهانه برای دقت، انصاف و پرهیز از داوری شتاب‌زده آشکار است. نثر بیهقی نیز جایگاهی بی‌مانند دارد. زبان او نه خشک و اداری است و نه گرفتار تکلف؛ واژه‌ها در خدمت معنا قرار می‌گیرند و روایت، با جزئیات و تصویرپردازی، حوادث را پیش چشم خواننده زنده می‌کند. گفت‌وگوها جان دارند، شخصیت‌ها ملموس‌اند و تاریخ، صورتی داستانی و ماندگار می‌یابد. او نشان داد که زبان گزارش می‌تواند زبان هنر باشد.

بیهقی تنها ثبت‌کننده رویدادها نبود، در پس هر حادثه، علت، پیامد و معنای انسانی آن را جست‌وجو می‌کرد. از نگاه او، قدرت پایدار نیست و هیچ جایگاهی انسان را از فرجام کردار خویش مصون نمی‌سازد. تاریخ برای او چراغی بود برای شناخت اکنون و سنجیدن فردا. اثر بزرگ او، «تاریخ بیهقی»، از برجسته‌ترین آثار تاریخ‌نگاری و نثر فارسی است. بخش‌هایی از این کتاب از میان رفته، اما آنچه باقی مانده، گنجینه‌ای برای شناخت عصر غزنویان، فرهنگ دیوانی، ساختار حکومت و تحول زبان فارسی به شمار می‌رود. ارزش این اثر در جمع میان سند، روایت، تحلیل و هنر ادبی نهفته است.

بزرگی بیهقی در آن است که از میان هیاهوی قدرت، صدای حقیقت را جست‌وجو کرد و از میان حوادث پراکنده، اندیشه‌ای برای فهم تاریخ به یادگار گذاشت. او گذشته را روایت کرد، اما با آیندگان سخن گفت. نامش همچنان چراغی بر بلندای نثر فارسی است؛ چراغی که روشنایی خود را از حقیقت، زیبایی و خرد می‌گیرد.

انتهای پیام/